عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )
794
مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )
ششم كشتىهاى روس را كه در جنگ بعضى نواقص را پيدا كردهاند به ژاپون واگذارند و ممكن است كه قيمت آنها را هم از وجه غرامت جنگ موضوع دارند . هفتم سفاين روسيه در آبهاى شرق حد معينى داشته باشند . هشتم ژاپون ولادى وستوك « 1 » را در تصرف خود بدارد تا وقتى كه طلب غرامت جنگش تمام شود . دولت روس بعضى از آنها را قبول مىكند و بعضى ديگر را [ قبول ] نمىكند . ازجمله غرامت را قبول نمىكند و ادامهء جنگ را به اداى غرامت ترجيح مىدهد و لكن فقط به اعاده شمال منچورى به چين تا حدود خاربين راضى مىشود و شرط سوم را نيز قبول مىكند و محتمل است كه به دادن پرت آرتور و ساخالين هم راضى باشد و نيز قسمت جنوبى راهآهن سيبر « 2 » را مىدهد و اما شروط ششم و هفتم و هشتم را قبول نمىكند . طهران حاجى ملك التجار ، كه از مردمان موّال و وقيح و هتاك و مال مردم خور مىباشد و به اين واسطه در طهران پيشرفت كاملى حاصل كرده و اغلبى از تجار را تمام نموده « 3 » و مالشان را برده و در مجالس طهران بر صدر مىنشيند و هرچه مىخواهد مىگويد . از جمله كاروانسراى امير كه مال دختر مرحوم پاشا خان امين الملك بود و حال تعلق به ميرزا محسن خان امين الدولهء حاليه دارد ، به زور خود تصاحب كرده و عمارت فضول در آنجا ساخته در اين مدت هرچه خواستند از او بگيرند ممكن نشد . تا در ماه جمادى الاولى 1323 ، سعد الدوله « 4 » وزير تجارت ، در روز جمعه صد نفر فراش و عمله فرستاد ، عمارتى كه در آنجا ساخته بود و مبالغ گزافى مىشد خراب كرد و تا حال چنين رسوائى براى حاجى ملك روى نداده بود .
--> ( 1 ) . Vladivostok ( 2 ) . منظور سيبرى است . ( 3 ) . يعنى موجبات ورشكستگى و فناى آنان را فراهم آورده . ( 4 ) . متن : سعد الملك ، غرض سعد الدوله ( ميرزا جواد خان ) است .